Ogród Królewski

Najstarsza część ogrodu z reliktami z końca XVII i XVIII w. powstała w miejscu dawnego, podmokłego Zwierzyńca, należącego do Stanisława Lubomirskiego. Kanały porządkowały bagienne przestrzenie, a nieopodal wybudowanego przez marszałka wielkiego koronnego na wyspie pawilonu – Łaźni – powstał pierwszy, niewielki, rozplanowany gwiaździście, regularny ogród w stylu włoskim.

Utrzymywany za panowania króla Stanisława Augusta w formie regularnych boskietów nie dotrwał do naszych czasów. Dzisiaj przypomina ten teren układ promieniście strzyżonych szpalerów grabowych. Na placyku pośrodku zbiegu przecinających się alejek ustawiona została zakupiona przez króla rzeźba Tankred i Klorynda. Dzisiaj miejsce to zdobi jej kopia, a oryginał znajduje się w dawnej rezydencji Czartoryskich, w Puławach.

Otoczenie wzniesionego w pobliżu kanału Piaseczyńskiego Ermitażu nie posiadało cech uporządkowanego ogrodu. Za panowania króla przy Ermitażu założono Ogród Chiński, sięgający Kanału Piaseczyńskiego. Zapomniany w XIX w., przekształcony i podzielony w XX w. obszar stanowi częściowo teren sportowy, natomiast otoczenie Ermitażu nawiązuje stylistycznie do polskich ogrodów tzw. stylu dworkowego. 

Pozostałe części dzisiejszych Łazienek przed przejęciem ich przez króla Stanisława Augusta również posiadały charakter leśny. Przez lata panowania Sasów wykorzystywano je głównie do polowań. Za czasów Augusta III (ok. poł. XVIII w.) na terenie Zwierzyńca, pod skarpą, poniżej Belwederu, powstał niewielki, regularny ogród, założony przez pierwszego ministra królewskiego Henryka von Brühla. Otoczony z czterech stron kanałem i podzielony regularnym układem alejek był interesującym elementem mało zagospodarowanej pozostałej leśnej przestrzeni. Włączony później do kompozycji stanisławowskiej i przekształcony w XIX w. całkowicie zatracił swój dawny charakter i nie zachował się do dzisiaj. 

Ogród Królewski swoją najciekawszą formę osiągnął za panowania króla Stanisława Augusta. Wraz z przylegającym od zachodu niewielkim, regularnym ogrodem tuż przy budynku Belwederu (czyli dawnym ogrodem Paca) i pozostałymi gruntami od południa i wschodu liczył 146 ha. Pierwsze prace nad uporządkowaniem nowej przestrzeni przy letniej rezydencji Stanisława Augusta rozpoczęto już w latach 1765-1768. W 1766 roku przez teren Zwierzyńca, od Zamku Ujazdowskiego na południe poprowadzono tzw. Drogę do Wilanowa, nazwaną później Aleją Chińską, która stała się z czasem jedną z ważniejszych dróg na tym terenie. W tym też czasie na kształt ogrodu duży wpływ miał doradca króla August Fryderyk Moszyński, znawca sztuk i propagator rozprzestrzeniającego się w Europie nowego, angielskiego stylu ogrodowego o swobodnej kompozycji, nawiązującej do naturalnego krajobrazu. 

Ogród utrzymywał po części dawne regularne, tradycyjne rozplanowanie, po części zyskał modny, nieregularny, miękki układ ścieżek i alejek. Niewątpliwie od samego początku bardzo ważną rolę odgrywał układ wodny. Okalająca od północy stojącą na wyspie Łaźnię niewielka sadzawka w 1784 r. zmieniona została w regularny staw, sięgający ul. Agrykoli. Tu w 1788 r. na moście król wystawił pomnik króla Jana III Sobieskiego, widoczny w linii prostej z okien Pałacu na Wyspie. Drugi staw z wyspą i Amfiteatrem (ok.1790 r.), założony od południa, o miękkiej linii brzegowej, łączył się z trzecim stawem z samotną wyspą, malowniczo położonym wśród rozległych łąk. Na połączeniu stawów powstał most i kamienna kaskada, która widoczna jest do dzisiaj z okien pierwszego piętra Pałacu. Miękkie linie brzegów stawu wypełniała roślinność nadwodna, krzewy i niewysokie jeszcze wówczas drzewa. W ten sposób powstała główna oś nowego, królewskiego założenia, kończąca się panoramą dalekich zabudowań i ogrodów Mokotowa – aż po Wilanów.

W czasie nieustannej przebudowy ogrodu w XVIII w. porządkowano i upiększano cały teren; wycinano charakterystyczne dla podmokłych terenów olchy i sadzono nowe krzewy i drzewa wśród nich dęby, jesiony, lipy, topole, klony, orzechy, wierzby (ten skład gatunkowy zachowany jest po dziś z uzupełnieniami o drzewa kasztanowców białych), zakładano drogi, przerzucano mosty nad osuszającymi teren kanałami. Także w latach 70. XVIII w. wytyczono drogę spacerową – Promenadę Królewską – łączącą Pałac na Wyspie z Białym Domkiem (1774 r.). Była to szeroka aleja długości ok. 420 m, biegnąca pomiędzy dwoma kanałami, porośniętym pnączami, zdobiona drzewkami pomarańczowymi. Na skrzyżowaniu Promenady z Drogą Wilanowską (1766/67 r.), przemianowaną na Drogę Chińską zgodnie z panującą modą na chinoiserie, zbudowano w latach 1779-1780 Bramę Chińską. W poł. XIX w. zarówno mostki, jak i brama zostały rozebrane, a kanały zasypane. Pozostała do dzisiaj w tym miejscu szeroka aleja z pasem gazonowym pośrodku.

Zmianom rezydencji i wznoszeniu nowych pawilonów towarzyszyła stale rozbudowa ogrodu; m.in. przy Białym Domku powstał od południa regularny, niewielki ogród z zegarem słonecznym na osi, otoczony kanałami i przerzuconymi nad nimi małymi mostkami w stylu chińskim (wraz z kanałami zostały zlikwidowane w XIX w.). Przy Pałacu Myślewickim (1775 r.) powstał reprezentacyjny podjazd z gazonem i ogród od strony południowej z wolierą dla ptaków. Poniżej tarasu Wielkiej Pomarańczarni z Teatrem Stanisławowskim (1776-1778 r.) założono regularny ogród z fontanną, który obecnie nosi nazwę Ogrodu Różanego. Regularny podział przestrzeni oparty na kole i kwadracie oraz ustawione tam rzeźby pochodzące z k. XVIII w. nawiązują do tzw. ogrodów oranżeriowych. Tam, pośród regularnych ścieżek wystawiano latem rośliny egzotyczne – m.in. palmy, laury, drzewka pomarańczowe i cytrynowe. Powyżej teren na skarpie miał charakter użytkowy. Wybudowano tam cieplarnie, które sąsiadowały z ogrodami warzywnymi, figarniami, ananasarniami, pomarańczarniami. Ogrody na skarpie wraz ze szklarniami w XIX w. przekształcono, zakładając na ich miejscu w 1818 r. Ogród Botaniczny. W granicach dzisiejszego Ogrodu Królewskiego pozostała niewielka część dawnych terenów sąsiadujących do dzisiaj z Ogrodem Botanicznym.

Dodatkową dekoracją Ogrodu Królewskiego były rzeźby, które kolekcjonował Stanisław August. Ten zbiór jako „rodzaj nowożytnego muzeum na powietrzu” w otwartej przestrzeni ogrodu znajdował miejsce w sąsiedztwie Pałacu na Wyspie, na tarasie i w pobliskich alejkach, przy Amfiteatrze i w ogrodzie przy Starej Pomarańczarni. W większości zachowane dekorują ogród do dziś, stojąc w przeznaczonych dla nich przed trzema stuleciami miejscach, jak kamienna studnia z głową lwa – la fontaine d`Agricola – postawiona w 1784 r. pod skarpą, w pobliżu Starej Pomarańczarni.

Ogród Królewski charakteryzowała dwoistość stylów. Był to częściowo zachowany tradycyjny styl ogrodu francuskiego i styl ogrodu angielskiego o dużych połaciach trawników i samotnie rosnących drzewach tzw. syngieltonach do podziwiania ich kształtu, charakterystycznego dla poszczególnych gatunków. Novum były też  ścieżki prowadzone po łukach, dalekie perspektywy malowniczych widoków, a naśladowanie natury stało się myślą przewodnią ogrodu.

Po tym, jak w 1795 r. Stanisław August opuścił Polskę na zawsze, prace na terenie ogrodu ustały. Do śmierci króla w 1798 r. Łazienki nie zmieniły swojej kompozycji, tym niemniej ich pierwotny wyraz uległ pewnemu przekształceniu. Dalekie osie widokowe zostały utracone, gdyż posadzone drzewka wyrosły, a zmiany w XIX w. wyeliminowały z ogrodu egzotyczne detale. Pozostałe części królewskiej kompozycji czytelne są do dzisiaj, stanowiąc unikalny przykład letniej rezydencji ostatniego króla Polski.