Straty wojenne Łazienek Królewskich. Projekt badawczy

W momencie wybuchu wojny (1 IX 1939) zespół pałacowo-parkowy Łazienki Królewskie był własnością skarbu Rzeczypospolitej i wchodził w skład Gmachów Reprezentacyjnych RP (podobnie jak Zamek Królewski w Warszawie z pałacem Pod Blachą, Belweder, Wawel w Krakowie, zamek w Poznaniu, pałac biskupi w Wilnie, muzeum-zamek w Grodnie, pałace w Racocie, Spale, Białowieży i Wiśle).

Wśród Gmachów Reprezentacyjnych Łazienki dysponowały najstarszą historycznie i najcenniejszą kolekcją, której trzon stanowiło wyposażenie rezydencji z czasów króla Stanisława Augusta (od 1764), a w przypadku kolekcji malarstwa jej fragment można wiązać jeszcze z rezydowaniem tu króla Augusta II i książąt Lubomirskich (Ujazdów, przed 1730). Kolekcja ta, w wyniku późniejszych zmian administracyjno-własnościowych, spadkowych, wojen i powstań narodowych, ulegała przekształceniom, przemieszczaniu i rozproszeniu, dlatego celowe jest rozpoczęcie badania źródeł i ważniejszych opracowań dotyczących tematu chronologicznie, począwszy od epoki stanisławowskiej.

1764-1798

Dzieje rezydencji w czasach Stanisława Augusta są najlepiej opracowanym fragmentem jej historii. Zwłaszcza przemiany architektoniczne, które w przypadku najważniejszej budowli - Pałacu na Wyspie - ewoluowały ku ostatecznej wersji willi-muzeum, w której wnętrza miały być specjalnie projektowane i wyposażane, by można było w nich prezentować królewskie zbiory, głównie pinakotekę i kolekcję rzeźby. Łazienkom tego okresu poświęcono kilka monografii[1], powstały także prace omawiające poszczególne dziedziny kolekcjonerstwa Stanisława Augusta[2].

Dla badań nad zbiorami szczególnie istotne są archiwalia, zwłaszcza inwentarze rezydencji. Przechowywane są one w warszawskim Archiwum Głównym Akt Dawnych (dalej: AGAD), głównie w zbiorze: Archiwum ks. Józefa i Marii Teresy Tyszkiewiczowej (dalej: AJP), np.:

AJP 152, Inwentarz Meublow Pałacu JKMci Ujazdowskiego czyniony w czasie kupna 1765;

Inwentarz Meublow nowo przysposobionych do tegoż Pałacu JKMci P.N.M. w Ujazdowie spisany 1772. Explikacja tychże meblow gdzie się znayduią y znajdować powinny dla zupełnieyszey informacji przyłączona.

AJP 153, Inwentarz generalny Pałacu Ujazdowskiego z Attynencjami (Dom Biały, Łazienki, Myślewice…) 1783 r.

AJP 159, Inwentarz Pałacu JK-ści Dziedzicznego Belweder zwanego przy Łazienkach i Ujazdowie sytuowanego na Groncie 1788 roku w Maju spisany.

AJP 162, Inwentarz Dóbr Jego Królewskiej Mości Dziedzicznych Łazienki zwanych z Attynencjami przy Warszawie sytuowanych Na Groncie 1788. Roku w Maju spisany.

AJP 164, Inwentarz Dóbr Jego Królewskiej Mości Dziedzicznych Łazienki zwanych z Attynencjami przy Warszawie sytuowanych Na Gruncie 1795. Roku w wrześniu spisany.

AJP 182, Regestr Rzeczy z Pałacu Ujazdowskiego przewiezionych do Zamku Warszawskiego Ad. 1784 die 23 Juny.

AJP 195, Meble w Pałacu Ujazdowskim, podług inwentarza w r. 1783 uczynionego znajdujące się z objaśnieniami, które na miejscu zostały i które gdzie indziej obrócone po oddaniu Pałacu na koszary, 1785.

Wyodrębnionym kolekcjom poświęcone są osobne spisy i katalogi, np.:

AJP 215, Katalog Gabinetu Rycin zmarłego króla Stanisława Augusta.

AJP 221, Catalogue des Ouvrages, en Marbre, Plâtre, Terre cuite appartenant à Sa Maje: le Roi 1795.

(Uzupełnieniem dwu ostatnich katalogów może być katalog obrazów należących do Zamku Królewskiego, Łazienek i Belwederu, spisany w języku francuskim w końcu XVIII w., jeszcze za panowania Stanisława Augusta; katalog obejmuje 2252 pozycje, przy których podano autora, tytuł i wymiary obrazu. Przekazał go dopiero w 1821 r. Komisji Nadzoru Budowl Korony Fryderyk Bacciarelli, syn Marcelego, jako dar dla cara Aleksandra I)[3].

Komentując ten wybór inwentarzy, trzeba zaznaczyć, że pod pojęciem mebli rozumiano ówcześnie prawie wszystkie ruchomości (mobilia), także brązy, ceramikę, tkaniny, traktowane jako artystyczne wyposażenie wnętrz. Obiekty tworzące wyodrębnione kolekcje (malarstwo, rzeźba, grafika i rysunek) najczęściej spisywano osobno. Inwentarze łazienkowskie mają przewagę nad zamkowymi, gdyż obejmują także stały wystrój wnętrz, w których znajdowały się przedmioty. Trzeba zaznaczyć, że zarówno w opisach inwentarzowych, jak i na zachowanych do naszych czasów obiektach brak trwałych oznaczeń własnościowych lub numerycznych z czasów stanisławowskich. Wyjątkiem są tylko obrazy i grafiki.

Uzupełnieniem łazienkowskiego inwentarza z 1795 (AJP 164) jest nieco wcześniejszy inwentarz Zamku Królewskiego z tego samego roku[4]. Porównanie obu tekstów wykazuje, że duża grupa przedmiotów trafiła w tym czasie z Zamku do Łazienek. W wyniku katastrofy III rozbioru Stanisław August wycofywał z Zamku przedmioty, które uważał za swoją prywatną własność, i przenosił je do prywatnej rezydencji w Łazienkach. Wycofywał je także później, po abdykacji, do Grodna i Petersburga, gdzie był internowany przez Rosjan.

Wiele materiału do poszczególnych dzieł sztuki znajduje się także w innych zespołach archiwalnych AGAD:

- Zbiór Popielów (ZP) zawiera "ekspensy i specyfikacje" wydatkowanych sum i materiałów użytych do dekoracji wnętrz czy nazwiska rzemieślników, którzy w tych pracach brali udział, np.: 230, k. 88: Tabela pozostałego długu do wypłacenia profesionalistom za roboty porobione do fabryki JKM w Ujazdowie i Łazienkach ab 1770 usq(e) ultimam aris 1776, czy: 389, k. 514, 516, 517, 518, 520, 521, 526, 530, 532, 534, 536, 542, dotyczących mebli realizowanych w 1788 r. do Oranżerii w Łazienkach.

- Archiwum Kameralne (AK) zawiera głównie kontrakty z rzemieślnikami, kosztorysy i rachunki, np. III/467, dotyczy wyposażania wnętrz Pałacu na Wyspie po rozbudowie z lat 1788-1792, jak nowe bankietki w Sali Balowej, zakup do Galerii 4 stolików u Hampla w Warszawie czy kontrakty z Xawerym Deyblem i pozłotnikiem Szarkowskim na meble do Sali Salomona 25 II 1792 r.

Podsumowując, pozostałe zespoły archiwalne mają znaczenie szczególnie dla historii poszczególnych dzieł sztuki, co bywa pomocne dzisiaj przy udowadnianiu strat, że dany obiekt był związany z rezydencją łazienkowską od momentu jego powstania.

1798-1817

Daty ujmują historię rezydencji od śmierci Stanisława Augusta w Petersburgu do czasu sprzedania jej przez spadkobierców króla carowi Aleksandrowi I. Jeden z trudniejszych okresów w dziejach Łazienek, przypadający na okupację pruską i na okres wojen napoleońskich w czasach Księstwa Warszawskiego. Generalny spadkobierca - ks. Józef Poniatowski - borykał się w tym czasie z prawnym uregulowaniem spadków po dwóch stryjach: królu i prymasie. Czasy nie sprzyjały kupowaniu dzieł sztuki czy nabywaniu rozległej rezydencji podmiejskiej, której utrzymanie było bardzo kosztowne. Księciu udało się uregulować sprawy mienia królewskiego na Zamku, które zakupiły władze Księstwa Warszawskiego, ale sprzedaż Łazienek zrealizowała dopiero w 1817 r. jego siostra Teresa Tyszkiewiczowa, już po dramatycznej śmierci księcia w bitwie pod Lipskiem (1813). Spadkobiercy zmuszeni byli do organizowania licznych aukcji zbiorów i przedmiotów użytkowych, które odbywały się w bibliotece przy Zamku Królewskim. Potencjalni klienci byli też specjalnie wożeni dorożką do Łazienek, gdzie często podejmowano ich na koszt księcia obiadem![5] Akt sprzedaży Łazienek został podpisany 15 października 1817 r.[6] Teresa Tyszkiewiczowa wyłączyła ze sprzedaży zespół portretów rodzinnych z Sali Jadalnej Pałacu - zabrała je później do Francji.

Okres ten to dalsze uszczuplanie zbiorów, które odnotowywane jest w dokumentach z AJP, zakończone sprzedażą rezydencji Aleksandrowi I.

1817-1915

Jeden z najdłuższych, bo prawie stuletni okres w dziejach rezydencji, kiedy to Łazienki pozostawały w rękach jednej rodziny - carów Rosji z rodu Romanowów. Rezydencja stała się jedną z ulubionych siedzib Aleksandra I, który na jej terenie (tzw. ogród górny) wydzielił część z pałacem Belweder dla swojego brata, wielkiego księcia Konstantego, oraz drugą część na potrzeby uniwersyteckiego ogrodu botanicznego (1818). Do znaczniejszych inwestycji tego okresu można zaliczyć: przebudowę samego Belwederu według planów Jakuba Kubickiego (1819-1822), umieszczenie w Wielkiej Oficynie szkoły podchorążych (1822), oraz budowę Obserwatorium Astronomicznego (1820-1825). Status Łazienek zmienił znacznie po słynnej Nocy Listopadowej 1830 r., kiedy to grupa podchorążych rozpoczęła na terenie łazienkowskiego parku powstanie przeciwko Rosjanom. W trakcie powstania zdetronizowano na Zamku Warszawskim Romanowów jako królów polskich, co przypieczętowało los tego gmachu. Po upadku powstania Zamek przestał być siedzibą monarszą. Zamieszkali go rosyjscy generałowie-gubernatorzy oraz podległa im administracja. Gmach przekazano administracyjnie miastu. Główną siedzibą carów na terenie Królestwa Polskiego stały się Łazienki. Wizyty carów i ich rodzin stały się nieco rzadsze, ale nabrały bardziej oficjalnego charakteru. Władcy europejscy niechętnie planowali spotkania z carami w dalekim Petersburgu, woleli znacznie bliższą Warszawę. Powstały wówczas nowe budynki, a dotychczasowe, takie jak Pałac na Wyspie, Biały Dom, Pałac Myślewicki, Ermitaż, Belweder, poddawano remontom i przebudowom, modyfikowano także ich wewnętrzny wystrój, nabywano nowe wyposażenie, a stare przenoszono do Magazynu Wielkiego, który mieścił się w skrzydle budynku zajmowanym wcześniej przez podchorążych. W wyremontowanych pomieszczeniach gościły koronowane głowy, jak Franciszek Józef II Habsburg czy Fryderyk Wilhelm IV pruski, oraz europejska arystokracja, dla których przygotowywano różne atrakcje - przyjęcia, bale, zabawy w ogrodzie, przedstawienia i koncerty w obu teatrach[7].

Dla dalszych badań nad wyposażeniem rezydencji łazienkowskiej w tym okresie ma istotne znaczenie struktura instytucjonalno-administracyjna, która sprawowała pieczę nad rezydencją i która ma swoje odzwierciedlenie w zasobie archiwalnym zgromadzonym w AGAD.

- Od 1817 r. Łazienkami i Belwederem zarządzał z ramienia Rządu Królestwa Polskiego intendent Łazienek, Ignacy Banczakiewicz.

- W 1832 r. w wyniku reorganizacji systemu zarządzania pałacami cesarskimi utworzono stanowisko Intendenta Łazienek i Belwederu. Pozostał na nim nadal Banczakiewicz. Pod takim tytułem można go często spotkać podpisanego na wielu dokumentach z lat 30. XIX w. Do jego zadań należało czuwanie nad stanem architektonicznym zabudowań i całego majątku oraz dozór nad urzędnikami i służbą pałacową. W latach 1817-1833 podlegał mu architekt Ignacy Kubicki, który nadzorował wszelkie prace budowlane i artystyczne w Pałacu na Wyspie. Po jego śmierci rolę tę przejął pochodzący z Lombardii architekt Józef Boretti.

- Po 1835 r. na miejscu Banczakiewicza pojawia się Michałowski, jako "pełniący obowiązki intendenta Łazienek i Belwederu".

- W 1839 r. utworzona zostaje instytucja Zarząd Pałaców Cesarskich, którą kieruje pułkownik Ignacy Abramowicz. Administrował on pałacami cesarskimi na terenie Królestwa Polskiego, które trafiły do domeny cesarskiej. Wśród nich znalazły się także Łazienki z Belwederem i Sielcami.

- W kolejnych latach tworzono przy Zarządzie Pałaców kolejne wydziały: w 1844 r. Wydział Stajenny, a od 1848 r. Wydział Cerkiewny, w 1863 r. poddano Zarządowi administrowanie Zamkiem Królewskim w Warszawie. Urząd ten podlegał Ministerstwu Dworu Cesarskiego w Petersburgu.

- W 1885 r. Zarząd przemianowany został na Warszawski Zarząd Pałacowy i tak dotrwał już do upadku monarchii Romanowów[8].

W AGAD najwięcej dokumentów odnaleźć można w kilku zespołach. Przede wszystkim trzeba wskazać na następujące:

Intendent Łazienek Królewskich - nr zespołu: 206 (94 jednostki).

Intendent Łazienek i Belwederu - nr zespołu: 212 (74 jednostki).

Kancelaria Własna Namiestnika. Wydział Pałacowy - nr zespołu: 213 (255 jednostek).

Zarząd Pałaców Cesarskich - nr zespołu: 214 (3821 jednostek).

Niekiedy zawartość jednostek jest jednorodna, gdy stanowi ją inwentarz któregoś z pałaców. Innym razem jest bardzo mieszana, gdy znajdują się w niej różne dokumenty z okresu kilkunastu lat, dotyczące przykładowo prac remontowych jednego z obiektów kompleksu łazienkowskiego. W każdym razie materiał w nich zawarty jawi się jako niezwykle bogate źródło wiedzy na temat dziejów Łazienek Królewskich na przestrzeni prawie 100 lat. Tym bardziej że wiele drobnych, ale w swej masie istotnych informacji o Łazienkach pojawia się w materiale z pozoru mało znaczącym, na przykład dotyczącym prac remontowych. Wydobycie ich i zestawienie ma szansę ukazać funkcjonowanie Łazienek w różnych okresach w szerszej w miarę perspektywie.

Jak wyżej wspomniano, szczególne znaczenie mają inwentarze i wszelkiego rodzaju spisy:

- Zesp. 206, sygn. 86: Spis rzeczy znajdujących się w Pałacu w Łazienkach, Officynie Kuchennej, Austeryi i Bażantarii. 1817 r.

Pierwszy inwentarz po przejęciu rezydencji przez cara. Jest on stosunkowo niewielki, nie paginowany, liczący tylko 24 karty. Daje jednak jasne wyobrażenie o istniejących wówczas budynkach i ich wyposażeniu.

- Zesp. 206, sygn. 88: Inwentarz Łazienek z 1820 r.

Liczy 90 stron. Koncentrując się głównie na meblach, omawia wyposażenie kolejnych pomieszczeń w łazienkowskich budynkach. Co ciekawe zaznacza te meble i innych obiektów, które wymagały reparacji.

- Zestp. 210, sygn. 174, Komisja Nadzoru Budowl Korony (KNBK), Inwentarz z 1820 r., na który składają się m.in.:

Inwentarz Pałacu Jego Cesarsko-Królewskiej Mości w Majętności Łazienki Królewskie zwanej usytuowanego, wystawiający położenie figury zewnętrznej i tudzież rozkład wewnętrznych apartamentów z wyrażeniem każdego szczegółu widzialnych w budowie materiałów i obecnego onychże stanu z r. 1820, s. 1-140.

Inwentarz ruchomości Skarbowych w Pałacu Jego Cesarsko-Królewskiej Mości Łazienkowskim w każdym respective apartamencie oddzielnemi numerami odznaczonym, znajdującym się, s. 141-412.

Opisanie pierwszego piętra domu Myślewice zwanego, s. 413-432.

Opisanie drugiego piętra domu Myślewice zwanego, s. 432-439.

Opisanie Domu Białego, s. 453-536.

Opisanie Kordegardy, s. 536-573.

Opis teatru, s. 574-637.

Opis domku dla ogrodnika, s. 690-701.

Opisanie domu Garwoliński zwanego, s. 702-726.

Inwentarz ten, jako jedyny spośród zachowanych, zawiera obok szczegółowego wyposażenia wnętrz pałacowych dokładny opis usytuowania budowli i mówienie jej stanu architektonicznego.

- Zesp. 206, sygn. 89: Inwentarz ruchomości Pałacu Jego Cesarsko Królewskiej Mości Łazienki zwanego. 1832 r. sporządzonego.

- Zesp. 206, sygn. 90: Inwentarz Łazienek Królewskich [niedatowany, początek lat 30. XIX w.].

- Zesp. 206, sygn. 91: Pałac Rezydencjonalny Łazienek Królewskich [niedatowany, początek lat 30. XIX w.].

Trzy inwentarze z czasów zbliżonych do powstania listopadowego 1830 r. Każdy liczy sobie po sto kilkadziesiąt stron. Każdy z nich podaje szczegółowy wykaz poszczególnych pomieszczeń Pałacu Łazienkowskiego. Pojawiają się tam meble, dywany, kobierce, lustra, lichtarze, łóżka, krzesła, kanapy i inne. Bardzo często wymiary przedmiotów podane są w calach.

- Zesp. 214, sygn. 2988: Inwentarz Kosztowności, Mebli i innych Ruchomości znajdujących się w Cesarskim Pałacu Łazienki. Spisany w latach 1839 i 1842.

Dwa spisy dokonane przez pułkownika Abramowicza, który w 1839 r. objął w administrację cesarskie pałace w Łazienkach. Jeden spis obejmuje obiekty, które pułkownik zastał w Pałacu, drugi - które za jego urzędowania od dnia 1 sierpnia 1839 r. przybyły do Pałacu. Inwentarz wymienia na kartach verso najróżniejsze obiekty według pomieszczeń pałacowych, np. na k. 8v-20v spisano obrazy. Na kartach recto znajdują się dwie kolumny: "Przybyło" i "Ubyło". W nich ołówkiem zapisano szereg informacji na temat pochodzenia, szczegółów nabycia czy miejscu aktualnego znajdowania się wymienionego obiektu, np. przeniesionych do Pałacu Myślewickiego. Oba spisy obejmują łącznie 1480 różnych obiektów znajdujących się w tych latach w wyposażeniu pomieszczeń Pałacu Łazienkowskiego.

- Zesp. 214, sygn. 2991: Inwentarz Kosztowności, Mebli i innych Ruchomości (…) w Białym Domu (…) w latach 1839 i 1842.

Dwa inwentarze z zespołu dwunastu, z lat 1839-1844, obejmujących większość ważnych budynków łazienkowskich. Odnotowują one największy ruch budowlano-remontowy na terenie rezydencji od czasów Stanisława Augusta (rozbudowa, wymiana piecy, kominków, podłóg itp. Odnotowują także liczne nowe nabytki dokonywane w Warszawie (Wystawy Krajowe, jak i za granicą (brązy nabywane we Francji) oraz remonty dawnych mebli (złocenia, wymiana tapicerki itp.). Są to ostatnie inwentarze z czasów carskich pisane w języku polskim. W tym samym roku 1839 Abramowicz przeprowadził szczegółową rewizję ruchomości, które do Łazienek przybyły i z nich ubyły (sygn. 3001).

Inwentarze Łazienek z przełomu XIX/XX w. pisane są już w języku rosyjskim. Obejmują Łazienki, Belweder i Sielce: 1854 r. (9 tomów); 1871 r. (9 tomów); 1896-1899 (19 tomów), 1906-1907 (25 tomów). Są to spisy czasowo najbliższe wywiezieniu wyposażenia Łazienek w głąb Rosji. Porównanie tych spisów z tym, co po pokoju ryskim zostało zwrócone do Polski, w przybliżonym zakresie daje obraz strat poniesionych przez Łazienki Królewskie w wyniku I wojny światowej.

Oprócz inwentarzy dysponujemy ogromną liczbą jednostek zawierających wszelkiego rodzaju dokumentację dotyczącą robót budowlanych na terenie Łazienek Królewskich, prac remontowych, porządkowych, wynagrodzeń pracowników, spraw spornych z nimi, rozliczeń finansowych kosztów różnorakich prac. Wokół tych zagadnień powstała obfita korespondencja pomiędzy intendentem Łazienek Królewskich, a później Zarządem Pałaców Cesarskich, a namiestnikami i władzami Królestwa Polskiego czy nawet Ministerstwem Dworu Cesarskiego w Petersburgu. Zachowała się ona w oryginałach, a także w postaci kopii, brulionów czy minut.

Ogromna liczba dokumentów wytwarzanych przy wręcz każdej czynności prawnej, administracyjnej czy inwestycyjnej podejmowanej w Łazienkach Królewskich pozwala wniknąć w mechanizmy działania administracji za czasów Ignacego Banczakiewicza, Ignacego Abramowicza i w kolejnych dziesięcioleciach. Ciekawie przedstawiają się one na tle nagłych sytuacji kryzysowych, jak chociażby tej powstałej w wyniku pożaru w Łazienkach w roku 1858[9].

Szczególnie wiele korespondencji znaleźć można w zespole 213, miejscu przechowywania dokumentacji dotyczącej pałaców cesarskich, wytworzonej przez kancelarię namiestnika Królestwa Polskiego. Drobiazgowo prowadzona, dotyczyła wszelkich aspektów różnorakiej działalności także zarządu Pałacu Łazienkowskiego. Przykładem niech będzie korespondencja w sprawie mebli pałacowych w latach 1838-1839 (sygn. 107) czy bogaty materiał aktowy dotyczący wyposażenia Pałacu Łazienkowskiego, jego remontów, wymian wystroju itd. w latach 1831-1852 (sygn. 126). Na ich podstawie możliwa staje się próba poznania w danym momencie stanu poszczególnych pomieszczań pałacowych. Tu przykładem może być sporządzony w 1835 r. przez Józefa Borettiego szczegółowy opis pomieszczeń z wykazem różnych obiektów będących w ich wyposażeniu, wraz z sugestią, co w nich należy naprawić czy odrestaurować (sygn. 126, k. 13-18). Możliwa staje się także próba odtworzenia zachodzących w tych pomieszczeniach zmian w ich architektonicznym i artystycznym wystroju.

W dokumentacji tej odnaleźć można informacje dotyczące także losów najróżniejszych przedmiotów będących w wyposażeniu Łazienek Królewskich. W zespole nr 213 pod sygn. 107, k. 80-82, załączony został spis mebli, które z Zamku Królewskiego zostały pod koniec 1835 r. przekazane do Łazienek. Obejmuje on 44 pozycje. Jak się okazuje, z Zamku Królewskiego zabierano nie tylko meble, ale także pozyskiwano z niego marmur. W początku roku 1839 pełniący obowiązki intendenta Łazienek Michałowski pisał w sprawie marmurów sprowadzanych do Pałacu Łazienkowskiego, które pochodzić miały z "Zamku b. Królewskiego wybrane z pokoju marmurowym zwanego" (k. 69). Przemieszczanie poszczególnych ruchomości pomiędzy obu rezydencjami stanowi ciekawy problem, tym bardziej iż wiemy, że kilkanaście lat wcześniej, w roku 1821, znaczną liczbę przedmiotów przewieziono z Łazienek do Zamku Królewskiego[10].

Należy stwierdzić, że w zasobie AGAD znajduje się ogromna ilość materiału aktowego, która pozwala na podjęcie szeroko zakrojonych badań nad dziejami Łazienkowskiej rezydencji w latach 1817-1915, w tym i nad losami poszczególnych obiektów znajdujących się przez dłuższy lub krótszy czas na jej wyposażeniu. Jest to materiał niezwykle zróżnicowany tematycznie, ale też zawierający wiele informacji dopiero czekających na ich odkrycie i wprowadzenie do obiegu naukowego.

1915-1939

Po wybuchu I wojny światowej, już w październiku 1914 r., zostały wywiezione do Moskwy dzieła sztuki z Pałacu na Wyspie, jeszcze przed wydaniem oficjalnego rozporządzenia cesarskiego z 16 grudnia 1914 r. w tej sprawie. Do lipca 1915 r. wywieziono do Moskwy cały majątek ruchomy znajdujący się w pałacach cesarskich, w tym w Łazienkach, oraz kancelarie Warszawskiego Zarządu Pałacowego. Wywieziono wówczas 800 skrzyń zapełnionych najcenniejszymi dziełami sztuki, które przechowywano w zbrojowni na Kremlu i w szopach Nieskucznogo Sada.

Po przejęciu rządów w Rosji przez władze rewolucyjne, na mocy rozporządzenia komisarza ludowego Anatolija Łunczarskiego ze stycznia 1918 r. zlikwidowano Warszawski Zarząd Pałacowy. Miejsce jego zajęła kancelaria Komisariatu Polskiego, której powierzono dozór nad wywiezionym z Polski majątkiem[11].

W Polsce, jeszcze w trakcie okupacji niemieckiej (od sierpnia 1915), byłe "pałace cesarskie" przejęło Towarzystwo Opieki nad Zabytkami Przeszłości, które już w trakcie ewakuacji rosyjskiej uzyskało zgodę na dokumentowanie wnętrz i pozostałych w nich mobilów. W przypadku Łazienek oprócz serii zdjęć[12] wykonano akwarelową inwentaryzację niektórych detali architektonicznych i pozostałych na miejscu mebli i brązów[13]. Przez pewien czas w Łazienkach kwaterowało wojsko. Wyłączone spod kwaterunku były Pałac na Wyspie i Biały Dom[14].

Rewolucja w Rosji i wojna polsko-sowiecka, sprawiły, że dopiero po podpisaniu traktatu pokojowego w Rydze w marcu 1921 r. stała się możliwa restytucja mienia Łazienek Królewskich, które po odzyskaniu przez Polskę niepodległości, jak wspomniano już na początku opracowania, znalazły się w gronie Gmachów Reprezentacyjnych RP[15]. Zbiorami zgromadzonymi w Łazienkach i innych Gmachach Reprezentacyjnych opiekowała się instytucja Zbiory Państwowe, powstała w 1922 r. jako organ wykonawczy Ministerstwa Robót Publicznych, później przydzielona do Ministerstwa Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego. Zbiory Państwowe administrowały kolekcją należącą do skarbu państwa, utworzoną po traktacie ryskim w wyniku rewindykacji dzieł sztuki z Rosji oraz - w późniejszym okresie - zbiorami przekazywanymi państwu przez osoby prywatne i dziełami sztuki specjalnie nabywanymi, by uzupełnić wyposażenie i kolekcje Gmachów Reprezentacyjnych RP.

Odzyskane z Moskwy w grudniu 1921 r. skrzynie z mieniem Łazienek były odpakowywane od 25 stycznia 1922 r.

Protokół nr 1 z tego dnia głosił: "W obecności niżej podpisanych w dniu 25 stycznia 1922 w magazynie łazienkowskim została otwarta skrzynia zwrócona w roku bieżącym z Rosji za Nr 339, znak В.Д.Л. [Варшавский Дворец Лазенки] z wagonu Nr 982717/86323. Przyczem okazało się, że skrzynia nie była naruszona, a w skrzyni znajdowało się: 43 poduszki w jedwabnych i atłasowych podwójnych poszewkach, przetartych i zbutwiałych H i A/II [monogramy Aleksandra II Nikołajewicza] (niektóre bez znaków). Rzeczy te zapisane do dziennika inwentarzowego pod pozycjami 1-43 przyjął magazynier pan Ludwik Motz". Podpisano m.in. Lech Niemojewski i radca Najwyższej Izby Kontroli Roman Jagielski.

Kolejne protokoły w łącznej liczbie 441 spisywano do dnia 21 czerwca 1922 r.[16] Liczba pozycji wpisanych do dziennika inwentarzowego wynosiła: 3840. Każdy numer poprzedzało "0". Wiele drobnych przedmiotów opisywano zbiorczo pod jednym numerem inwentarza. Bardzo często do protokołów otwarcia kolejnych skrzyń dołączano rosyjskie spisy zawartości.

Dokładna analiza protokołów pozwala na dość dokładne odtworzenie wyposażenia Łazienek Królewskich u progu ich funkcji jako Gmachu Reprezentacyjnego RP. Ma to podstawowe znaczenie, gdyż ok. 80% tego wyposażenia uległo zniszczeniu bądź nie znalazło się w posiadaniu Muzeum po II wojnie światowej.

Protokół nr 2 (z 25 I 1922) zanotował przyjecie 23 samowarów mosiężnych, 25 kominków do samowarów i 20 misek do kominków. Łącznie 68 sztuk, które zapisano w inwentarzu pod numerami 44-111.

Kolejny protokół dokumentował przyjęcie łącznie 134 kieliszków różnego typu, które zapisano w inwentarzu zbiorczo pod numerami 112-116. 143 talerze wpisano pod dwa numery 120 i 121. 26 stycznia udokumentowano: "naczynia kuchenne miedziane, a mianowicie: 13 wanienek do gotowania ryb z przykrywami, 11 rondli różnej wielkości i 4 patelnie", (numery w inwentarzu 370-397).

Bardzo często w protokołach zostały odnotowane meble, pod numerem 18 czytamy: "1 łóżko palisandrowe, Ludwik Filip; 1 łóżko mahoniowe, Ludwik Filip; 1 kanapa, Ludwik XVI, biała, złocona, pokrycie niebieskie; 2 poduszki do kanapy, pokrycie niebieskie; 1 fotel, Ludwik XVI, biały, złocony, pokrycie niebieskie; 4 krzesła mahoniowe, Ludwik Filip z rzeźbami, pokrycie czerwone; 1 fotel mahoniowy, Ludwik Filip z rzeźbami, pokrycie czerwone" (inw. nr 419–425). Oglądający przedmioty czasami podawali informację, że przedmiot pochodzi z czasów ostatniego króla. Protokół nr 36 notował: "łóżko Stanisława Augusta z Białego Domku rzeźbione, złocone, kryte zielonym adamaszkiem, silenie uszkodzone" (inw. nr 479), a protokół 27: "1 biurko króla Stanisława Augusta z chińskiego gabinetu, orzechowe z brązami, kryte czerwonym suknem, uszkodzone" (inw.nr 451).

Co bardzo istotne, przy dokumentowaniu obrazów zapisywano w protokołach wcześniejsze numery inwentarzowe, dzięki czemu ich identyfikacja jest dużo łatwiejsza. Protokół nr 32 z 16 maja 1922 r. odnotowywał: "5 obrazków w ramach złoconych: 1) olejno na blasze miedzianej bukiet z kwiatów. Na odwrocie I Ł Nr 709, olejny czerwony. Z przodu na blaszce Nr 157. 2) Olejno na blasze miedzianej, Madonna z dzieciątkiem na ręku, na blaszce nr 189, na obrazie czerwony olejny Nr 1673. 3) Olejno na drewnie, jeździec na koniu, dawne Nr Nr na odwrocie, 92 czerwony olejny, T V Nr 69 A II, z frontu na szyldziku Nr 54, na obrazie olejny czerwony Nr 1717. 4) Olejno na płótnie portret młodej kobiety w ramie owalnej, dawne Nr Nr na odwrocie olejny czerwony Ł Nr 272, na kartce T V Nr 78 AII, z frontu na szyldziku Nr 101, na obrazie olejny czerwony Nr 132. 5) Olejno na płótnie portret młodej kobiety z maską w ręku w ramie owalnej. Dawne Nr Nr na odwrocie, olejny czerwony Ł Nr 303, na kartce T V Nr 177 AII, z frontu na szyldziku nr 92, olejny czerwony na obrazie 133" (inw. nr 458–462).

Wedle zbiorczego zestawienia w skrzyniach z Rosji przywieziono ogółem 136 obrazów, 48 rzeźb, 1099 sztuk mebli, 395 obiektów brązowych, 11 tkanin. Co dało łącznie 1689 sztuk obiektów o charakterze dzieł sztuki[17]. Do tego należy oczywiście dodać ogromną liczbę przedmiotów użytkowych.

Odnotowane w protokołach numery inwentarza mają pierwszorzędne znaczenie źródłowe, albowiem inwentarz ten nie zachował się do naszych czasów.

Już po zakończeniu procedury otwarcia skrzyń przywiezionych z Rosji w Łazienkach Królewskich, 10 marca 1923 r. spisano Inwentarz Pałacu Łazienkowskiego oraz Białego Domku[18]. Stanowi on alfabetyczną specyfikację dokumentującą, w których pomieszczeniach zostały ulokowane poszczególne przedmioty. W Inwentarzu tym zostały podane numery obiektów z zaginionego inwentarza pisanego w trakcie otwierania skrzyń (co można ustalić, porównując je z protokołami otwarcia skrzyń), a także strony tegoż zaginionego inwentarza. W osobnej rubryce "wyłączenia" były wpisywane przenosiny poszczególnych obiektów lub przekazanie ich z Łazienek do innych gmachów, głównie Zamku Królewskiego. W jednostce tej znajduje się także wykaz niereewakuowanych, czyli takich, które nie były wywiezione do Rosji oraz mających numery inwentarzowe Zamku Królewskiego. Cenną dokumentacją jest także Ewidencja ruchu przedmiotów wzbogacających inwentarz zasadniczy Pałacu Łazienkowskiego i Białego Domku z dnia 10 marca 1923 lub też z inwentarza tego wyłączonych, oddzielnie zostały rozpisane PrzychódRozchód. Wedle adnotacji poczynionej na tym dokumencie: "Przedmioty wchodzące w skład inwentarza zasadniczego, w razie ich wyłączenia, zapisywane są w rozchód zarówno w wyżej wymienionym inwentarzu zasadniczym, jak też w niniejszej ewidencyi. Przedmioty zaś wzbogacające inwentarz zasadniczy zapisywane są w przychód jedynie niniejszej ewidencyi". W aneksie zawarto konkordancję numerów katalogu obrazów Niemojewskiego z numerami inwentarza. Zapisano także trzy obrazy nie objęte tym katalogiem: Portret Księżnej Łowickiej (inw. nr 01685), Przeniesienie arki przymierza do Świątyni w JerozolimieUpadek Salomona (oba z Sali Salomona).

W 1937 r. został sporządzony nowy inwentarz, który dokumentował rozmieszczenie obiektów w pomieszczeniach parteru i I piętra Pałacu na Wyspie. Ma charakter inwentarza topograficznego i obejmuje także przedmioty o charakterze użytkowo-gospodarczym (kosze, gaśnice, termometry, popielniczki, rewolwer strażnika itp.). Oznaczenie obiektów zostało zmienione. Poszczególne grupy przedmiotów oznaczono rzymskim cyframi: I meble, II brązy, III ceramika. W ramach grup mniejsze zespoły oznaczono literami alfabetu łacińskiego, np.: a - bankietki, d - ekrany, e - fotele itp. Oznaczenia malowane olejną farbą pojawiają się na zachowanych do naszych czasów przedmiotach. Często poprzedzają je litery oznaczające budynek: P - Pałac na Wyspie, BD - Biały Dom, czy ZK - Zamek Królewski.

W okresie międzywojennym tylko Pałac na Wyspie i Biały Dom były traktowane jako obiekty w pewnym sensie muzealne.

1939-1945

II wojna światowa przyniosła duże spustoszenie w zbiorach Łazienek Królewskich, spalenie przez Niemców Pałacu na Wyspie i znaczną dewastację pozostałych budynków. Historia tych zniszczeń nie jest jeszcze w pełni rozpoznana.

Z września 1939 r., z okresu oblężenia Warszawy przez Niemców, są informacje, że część zbiorów w Pałacu na Wyspie była spakowana do skrzyń i stała w salach. Pod koniec września w pałacu stacjonowało wojsko, a w parku artyleria. Oficer sztabu, Ignacy Bukowski, wspominał: "nazajutrz przesunięto «dywizjon» do parku Łazienkowskiego, gdzie zakwaterowaliśmy się w pałacu. Spaliśmy we trzech (…), na pierwszym piętrze na olbrzymim łożu, które swego czasu służyło Karolowi rumuńskiemu w czasie jego wizyty w Warszawie. (…) Następnego dnia 1 października [1939] (…) strzegący pałacu członkowie Straży Obywatelskiej z trudem chronili piękne meble stylowe przed uszkodzeniem, a niekiedy nawet i przed rabunkiem. W pewnym momencie, gdy schodziłem z pierwszego piętra, jeden z nich zwrócił się do mnie z prośbą o interwencję. Jakiś żołnierz trzymał w ramionach dużych rozmiarów piękny złocony zegar brązowy, który zabrał z kominka w Sali balowej. (…) Miałem broń. Czyż miałem jej użyć przeciwko własnemu żołnierzowi, i to w sprawie, która wobec ogromu nieszczęścia, jakie spadło na kraj, wydawała się wtedy po prostu błaha"[19]. Według autora sprawa zakończyła się pokojowo, żołnierz oddał zegar, ale czy można mieć pewność, że żadnych strat w tym czasie nie zanotowano?

Wkrótce po zajęciu Warszawy okupanci utworzyli w rejonie Alej Ujazdowskich dzielnicę niemiecką. W jej skład włączono Łazienki. Tak więc do 1945 r. park Łazienkowski wraz ze znajdującymi się tu historycznymi gmachami nie był dostępny dla Polaków. Na mocy osławionego dekretu gubernatora Hansa Franka z 16 grudnia 1939 r. o tzw. zabezpieczeniu dzieł sztuki w Generalnej Guberni, jeszcze tego samego dnia, nie czekając na zarządzenia wykonawcze, zaczęto grabież wyposażenia artystycznego pałacu. W AAN zachował się dokument, który wymienia: Spis mebli zabranych z Pałacu na Wodzie przez władze niemieckie, na umeblowanie apartamentów przy ul. Szopena 13 (mieszkanie byłego posła Czechosłowacji), zabrane w dniu 1.II.1940 r.[20] Praktycznie do marca 1940 r. większość wnętrz pałacowych była pozbawiona zbiorów.

Część dzieł sztuki przewożono do Muzeum Narodowego w Warszawie, które traktowane było przez okupanta jako magazyn przejściowy, do segregacji i dalszej wysyłki przedmiotów. Pracownicy MNW starali się odnotowywać napływające i wysyłane działa sztuki, nawet ilustrując je niewielkimi rysunkami tuszem, ołówkiem i akwarelą[21]. Wiadomo, że część łazienkowskich zbiorów trafiła na Wawel - do siedziby gubernatora Hansa Franka. Większy zespół zbiorów, w tym obrazy, meble i brązy, odnaleziono po wojnie w austriackim zamku Fischhorn, traktowanym jako składnica rabowanych dzieł, w dużej mierze z polskich instytucji[22].

W kategorii obrazów 37 obiektów ze zbiorów stanisławowskich uznaje się za straty wojenne. W pozostałych kategoriach straty muzealiów są znacznie większe.

Spalony Pałac na Wyspie został odbudowany i przekazany na muzeum wnętrz dopiero w 1960 r. (oddział Muzeum Narodowego). Zbiory wracające w 1945-1946 z Fischhornu zostały rozdysponowane wcześniej, do różnych instytucji rządowych, nawet do Teatru Polskiego, gdzie służyły jako rekwizyty. Po 1960 r. nie wszystkie udało się zidentyfikować i odzyskać. Wtórnie powiększyły one straty, jakie poniosły w czasie wojny Łazienki.

WYKAZ STRAT WOJENNYCH W DZIALE MEBLI

DZIEŁA ODZYSKANE DLA ŁAZIENEK KRÓLEWSKICH PRZEZ MKIDN

Zbiory ikonograficzne

Prócz wspomnianych częściowo w przypisach zbiorów zdjęć i negatywów o tematyce łazienkowskiej, znajdujących się w Instytucie Sztuki PAN, Archiwum Ikonograficznym MNW, Archiwum Muzeum Warszawy, Narodowym Archiwum Cyfrowym i Fundacji Archeologii Fotografii, sporą kolekcję posiada Archiwum Państwowe w Warszawie. W zespole nr 3381 - Wojewódzki Urząd Ochrony Zabytków (Wykaz spisów zdawczo-odbiorczych materiałów archiwalnych przekazywanych przez Wojewódzki Urząd Ochrony Zabytków z siedzibą w Warszawie do Archiwum Państwowego m.st. Warszawy) znaleziono 390 fotografii przedstawiających m.in.: Amfiteatr, Biały Dom, Pałac na Wyspie, Pałac Myślewicki, Starą Oranżerię, Teatr w Starej Oranżerii i Nową Kordegardę. Część z nich nie jest datowana, natomiast pozostałe pochodzą z początku XX w., międzywojnia oraz lat 1945-1953. Ukazują one nie tylko wygląd zewnętrzny wymienionych wyżej budynków, lecz także ich wnętrza oraz różne elementy wyposażenia (obrazy, rzeźby, płaskorzeźby, żyrandole, meble, kominki). Porównanie fotografii z okresu międzywojennego z wykonanymi bezpośrednio po zakończeniu drugiej wojny światowej pozwala ustalić, jakich zniszczeń doznały Łazienki Królewskie w okresie okupacji niemieckiej.

Wnioski

Krótki okres czasu, jakim dysponował zespół zajmujący się stratami wojennymi w zbiorach Łazienek Królewskich, pozwolił tylko na usystematyzowanie archiwaliów i przygotowanie swoistej bazy danych, która może posłużyć przy w kolejnym etapie prac. W trakcie dyskusji doszliśmy do wniosku, że niezbędna będzie konkordancja różnych oznaczeń własnościowych na obiektach łazienkowskich, zwłaszcza oznaczeń rewindykacyjnych po I wojnie światowej oraz wprowadzonych przez Państwowe Zbiory Sztuki w okresie międzywojennym. Bez tych oznaczeń, których częściowo brakuje nawet na kartach naukowych zachowanych obiektów, nie uda się zidentyfikować wielu dzieł sztuki, posługując się tylko ich enigmatycznymi opisami.

Ważnym kierunkiem przyszłych poszukiwań powinna być Rosja, a dokładniej archiwum w Petersburgu. Urzędy warszawskie zarządzające pałacami cesarskimi, w tym Łazienkami, podlegały Ministerstwu Dworu Cesarskiego, mającemu swoją siedzibę nad Newą. Tam znad Wisły kierowano wiele pism w sprawach pałaców w Warszawie, tam zapadało wiele decyzji i tam skrupulatnie przechowywano napływające doniesienia, petycje, dokumentacje itd. Wraz z archiwaliami z AGAD i AAN dadzą one w miarę całościowy obraz interesujących nas aspektów dziejów Łazienek Królewskich.

Maciej Choynowski, Krzysztof Kossarzecki, Andrzej Majewski, Krystyna Mikucka-Stasiak, Michał Przygoda, Tomasz Szwaciński


[1] Władysław Tatarkiewicz, Łazienki Warszawskie, Warszawa 1968 (tam pełna bibliografia i ikonografia oraz wykaz zachowanych i częściowo zaginionych po 1945 archiwaliów); Marek Kwiatkowski, Łazienki, Warszawa 1972; tegoż: Stanisław August Król-Architekt, Wrocław-Warszawa-Kraków 1983; tegoż: Wielka księga Łazienek, Warszawa 2000.

[2] Władysław Tatarkiewicz, Rządy artystyczne Stanisława Augusta, Warszawa 1919; Lech Niemojewski, Wnętrza architektoniczne pałaców stanisławowskich, Warszawa 1927 (m.in. przykłady mebli stanisławowskich); Tadeusz Mańkowski, Galeria Stanisława Augusta, Lwów 1932; tenże: Rzeźby zbioru Stanisława Augusta, Kraków 1948; Zuzanna Prószyńska, Zegary Stanisława Augusta, Warszawa 1994; Hanna Małachowicz, Galeria Obrazów Stanisława Augusta, w: Stanisław August, ostatni król Polski. Polityk, mecenas, reformator, 1764-1795, kat. wyst. Zamek Królewski w Warszawie 26 XI 2011-19 II 2012, red. Angela Sołtys, Warszawa 2011, s. 223-231 (omówione m.in. wszystkie znane katalogi obrazów stanisławowskich z lat 1784-1795); Maciej Choynowski, Łoża Stanisława Augusta. Między prywatnością a ceremoniałem, w: Łazienki Królewskie. Nowe świadectwa - nowe znaczenia, materiały z pierwszej części konferencji zorganizowanej 8 maja 2012 r. przez Ośrodek Badań nad Epoką Stanisławowską, Muzeum Łazienki Królewskie, Warszawa 2013, s. 89-119; tenże: Z badań nad meblami stanisławowskimi: konsola i stół konsolowy - stałe elementy architektoniczne paradnego wnętrza, "Kronika Zamkowa. Roczniki" 2014, nr 1(67), s. 151-200.

[3] AGAD, Komisja Nadzoru Budowl Korony (zesp. 210).

[4] AGAD, AJP 185, Inventaire Général des meubles et effets mobiliers qui sont dans le Château de Varsovie, fait en mars 1795, oraz - AGAD, AJP 187, Inventaire du Garde-meuble du Château de Varsovie, fait Au mois de mars 1795. Całość wydana w przekładzie i opracowaniu Natalii Ładyki: Generalny inwentarz mebli i innych ruchomości znajdujących się w Zamku Warszawskim, sporządzony w marcu 1795 roku, Warszawa 1997.

[5] AGAD, AJP 510, k. 286.

[6] AGAD, Zarząd Pałaców Cesarskich (ZPC), nr 1400.

[7] Na podstawie: Tadeusz Bernatowicz, Cesarskie Łazienki w Warszawie. Pałac w świetle nieznanych pomiarów Ludwika Szmideckiego z 1841 roku, w: Hortus vitae. Księga pamiątkowa dedykowana Andrzejowi Michałowskiemu, Warszawa 2001, s. 29. Tu także przytaczana literatura do dziejów Łazienek w okresie panowania Romanowów.

[8] Zob. Elżbieta Sęczys, Administracja pałaców "cesarskich" w Warszawie w latach 1796–1918 i pozostałe po niej akta, "Archeion" 1978, t. 66, s. 131-135.

[9] Zesp. 213, sygn. 142.

[10] Zesp. 206, sygn. 48.

[11] AGAD, ZPC 25, 48.

[12] Zdjęcia publikowane na internetowej stronie Instytutu Sztuki PAN: Zbiory ikonograficzne Towarzystwa Opieki nad Zabytkami Przeszłości - archiwum fotograficzne i zbiór rycin (http://www.tonzp.dziedzictwowizualne.pl). Po wpisaniu hasła Łazienki Królewskie pojawia się ponad 70 zdjęć wnętrz i wyposażenia wykonanych w większości w latach 1915-1916. Zbiór ten został skopiowany w Muzeum Łazienki na potrzeby niniejszego opracowania. Drugi zestaw zdjęć TONZ-u jest w posiadaniu Archiwum Ikonograficznego Muzeum Narodowego w Warszawie.

[13] Rysunki akwarelowe z ok. 1915-1916, dotyczące Łazienek, znajdują się obecnie w Archiwum Ikonograficznym Muzeum Narodowego w Warszawie. Część z nich udało się skopiować na potrzeby niniejszego opracowania.

[14] Por.: Inwentarz mieszkań i pomieszczeń zajmowanych przez władze niemieckie według inwentarza spisanego w maju 1916 r. wszystkich ruchomości w Łazienkach, AGAD, ZPC 168.

[15] Dorota Juszczak, Hanna Małachowicz, Łazienkowska kolekcja obrazów. Historia i stan badań, w: Galeria obrazów Stanisława Augusta w Łazienkach Królewskich. Katalog, Warszawa 2015, s. 27.

[16]Archiwum Akt Nowych (AAN), Ministerstwo Wyznań i Oświecenia Publicznego (zesp. 14) (MWRiOP), sygn. 7084.

[17] Wykaz liczbowy przedmiotów przywiezionych z Rosji, AAN, MWRiOP, sygn. 7084, k. 1.

[18] AAN, MWRiOP, sygn. 7092.

[19] Ignacy Bukowski, Z minionych lat. Wspomnienia oficera sztabu, Warszawa 1974, s. 319, 320, 322-323.

[20] AAN, sygn. 387/2, B-1127. Kopia (?) tego dokumentu znajduje się w Dziale Inwentarzy Muzeum Narodowego w Warszawie.

[21] Inwentarz kartkowy w Dziale inwentarzy MNW.

[22] Bohdan Tadeusz Urbanowicz, Dziennik Fischhornu, w: Walka o dobra kultury, Warszawa 1939-1945, red. Stanisław Lorentz, t. 2, Warszawa 1970.


Projekt "Badanie strat wojennych w wyposażeniu obiektów zabytkowych w Muzeum Łazienki Królewskie w Warszawie (etap 1)" dofinansowany został ze środków Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego pochodzących z Funduszu Promocji Kultury.