Straty wojenne Łazienek Królewskich
Projekt badawczy

"Straty wojenne Łazienek Królewskich" to projekt obejmujący badania archiwalne nad stratami w wyposażeniu zabytkowych obiektów, poniesionymi podczas II wojny światowej (1939-1945). Był realizowany z przerwami w latach 2019-2026 i dofinansowany ze środków Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego.
Efektem projektu jest katalog w wersji elektronicznej dokumentujący ruchome dobra kultury oraz polichromie utracone w wyniku działań wojennych, wchodzące niegdyś w skład historycznego wyposażenia i kolekcji Pałacu na Wyspie oraz Białego Domu. Publikację tworzą rozdziały poświęcone Pałacowi na Wyspie, Białemu Domowi i grafikom z Białego Domu, a także aneks zatytułowany "Dzieła rozproszone". Zasadniczą część katalogu stanowią opisy i fotografie obiektów, których powojenne losy oraz obecne miejsca przechowywania pozostają nieznane. Aneks obejmuje natomiast dzieła, które po 1945 r. nie powróciły do Łazienek Królewskich i trafiły do innych instytucji.
Katalog jest rezultatem wieloletnich badań proweniencyjnych, obejmujących analizę inwentarzy, spisów oraz zachowanych źródeł archiwalnych dokumentujących historię zbiorów od czasów Stanisława Augusta do 1945 r. Systematyczne prace nad rozpoznaniem strat wojennych Pałacu na Wyspie i Białego Domu rozpoczęto w 2020 r. i kontynuowano w kolejnych latach dzięki wsparciu Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego.
Krótka historia strat wojennych Łazienek Królewskich
W wyniku świadomej i celowej działalności niemieckich okupantów w 1944 r. spalony został główny obiekt łazienkowskiej rezydencji - Pałac na Wyspie, a pozostałe zabytkowe budowle zostały poważnie zdewastowane. Grabież zbiorów Niemcy rozpoczęli po zajęciu Warszawy. Do wiosny 1940 r. wywieźli i rozdysponowali wśród niemieckich dygnitarzy rezydujących w stolicy niemal wszystkie cenne mobilia z pierwszego piętra Pałacu na Wyspie, a także dużą część wyposażenia parteru.
Zabierano również obiekty łazienkowskie, które jeszcze w 1939 r., podczas oblężenia Warszawy, udało się zdeponować w Muzeum Narodowym. Gmach tej instytucji okupanci traktowali jako główny magazyn zbiorów rabowanych w całej Polsce. Następnie wywożono je do Niemiec, na Wawel lub do pałacu w Krzeszowicach - siedziby generalnego gubernatora okupowanych ziem polskich, Hansa Franka.
Wykaz najcenniejszych dzieł sztuki zrabowanych przez Niemców w Polsce został opublikowany w 1940 r. w opracowaniu "Sichergestellte Kunstwerke im Generalgouvernement”. Ze zbiorów łazienkowskich wymieniono w nim 17 pozycji, w tym osiem obrazów i dziewięć obiektów rzemiosła artystycznego. Pod jedną pozycją rejestrowano przy tym całe komplety mebli i świeczników.
Pod koniec wojny, wobec zbliżającego się frontu i wojsk sowieckich, Niemcy zdecydowali się przewieźć zrabowane dzieła na teren Austrii, do zamku Fischhorn koło Salzburga. Znalazły się tam nie tylko obiekty łazienkowskie, lecz także pochodzące z warszawskiego Zamku Królewskiego i Wilanowa. Wiadomo, że tuż po zakończeniu wojny zamek Fischhorn był przeszukiwany przez miejscową ludność, a później także przez amerykańskie wojska okupacyjne, zanim dotarli tam Polacy. Części zbiorów nie udało się odnaleźć.
Z 16 wagonów ze zbiorami, wysłanych w lipcu 1944 r. z Warszawy do Austrii, do Polski powróciło tylko dziesięć. Odzyskane dzieła sztuki zwieziono do Krakowa, na Wawel, gdzie przepakowywano je i wysyłano do Muzeum Narodowego w Warszawie.
Problem strat wojennych Łazienek Królewskich nie zakończył się w latach 1945-1946. W tym czasie większość budynków rezydencji była zniszczona, dlatego dawne zbiory trafiły do Muzeum Narodowego, które następnie rozdysponowało je między różne instytucje: Krajową Radę Narodową, Urząd Rady Ministrów, Radę Państwa, ministerstwa, uczelnie, a nawet Teatr Polski. Przykładowo osiemnastowieczne meble - biurko z gabinetu Stanisława Augusta oraz komplet paryskich siedzisk z Sali Salomona - wykorzystywano jako elementy scenografii teatralnej.
Po odbudowie Pałacu na Wyspie w 1960 r. Łazienki Królewskie stały się oddziałem Muzeum Narodowego. Rozpoczęto poszukiwania rozproszonych zbiorów, które niegdyś wypełniały królewskie apartamenty. Nie wszystko udało się odzyskać. Części obiektów, które wróciły z Austrii, nie udało się odnaleźć nawet po 15 latach. Niektóre elementy łazienkowskich zbiorów Muzeum Narodowe przejęło na potrzeby ekspozycji w gmachu głównym, inne trafiły do magazynów. Po latach można nieco sarkastycznie podsumować, że łatwiej odzyskać zaginiony obiekt z zagranicy niż wydobyć go z krajowych instytucji.
Przebieg projektu
Jednym z większych wyzwań związanych z poszukiwaniem strat wojennych był brak pełnej listy zbiorów łazienkowskich sprzed 1939 r. W trakcie kwerend udało się odnaleźć w Archiwum Akt Nowych "Spis inwentarza Łazienek Królewskich" z 1937 r. Sukcesem było również odnalezienie w tym samym archiwum dokumentu zatytułowanego "Listy inwentarzowe Białego Domku" z 1933 r.
W dalszym ciągu brakowało jednak informacji o wyposażeniu Pałacu Myślewickiego, Podchorążówki i Starej Oranżerii. Wiadomo było, że mienie tych budynków spisywano w XVIII i XIX w. W okresie międzywojennym pełniły one głównie funkcje mieszkalno-urzędnicze, dlatego być może ich wyposażenie, mające bardziej użytkowy charakter, nie podlegało opiece Państwowych Zbiorów Sztuki.
Odnalezione inwentarze miały niestety charakter współczesnego "spisu z natury". Przedmioty często opisywano w nich jednym słowem. Podawano numer inwentarzowy oraz miejsce (wnętrze), w którym były eksponowane. Takie informacje często okazywały się niewystarczające do zidentyfikowania obiektu lub dopasowania go do znanej ikonografii.
Innym ważnym znaleziskiem, istotnym z punktu widzenia bezpośredniego dokumentowania strat wojennych, były spisy mebli zabranych z Pałacu na Wyspie przez władze niemieckie w celu umeblowania apartamentów przy ul. Szopena 13 (mieszkania byłego posła czechosłowackiego) oraz przy al. Róż 2. Źródła te wyszczególniały przedmioty skonfiskowane przez okupanta w okresie od 1 lutego do 15 kwietnia 1940 r. Oprócz budynku przy ul. Szopena meble wywożono także do pałacu Brühla i gmachu Muzeum Narodowego.
Z 15 marca 1944 r. pochodziła notatka dotycząca przedmiotów skonfiskowanych - za pokwitowaniem Josefa Mühlmanna, specjalnego komisarza do spraw zabezpieczenia dzieł sztuki - na wschodnich terenach okupowanych. Wśród wymienionych przedmiotów znalazły się 54 obrazy, m.in. autorstwa Angeliki Kauffmann i Huberta Roberta, a także 75 obiektów rzemiosła artystycznego, w tym cenne meble i przedmioty ze złoconego brązu.
W wielu dokumentach, inwentarzach i listach znajdowały się informacje o numerach lub znakach własnościowych przypadkowo odnalezionych przez osoby sporządzające dokumentację na poszczególnych obiektach. Były to np. numery dziewiętnastowieczne lub wyłącznie numery rewindykacyjne (z Rosji) z 1922 r. Dlatego konieczne było systematyczne rozbudowywanie bazy oznaczeń zbiorów pochodzących z różnych okresów.
Projekt obejmował również odtwarzanie niezachowanego inwentarza zbiorów z 1922 r. na podstawie list otwieranych skrzyń przywiezionych z Rosji po traktacie ryskim. Prace te pozwoliły na odtworzenie stanu zbiorów Łazienek Królewskich z początku okresu międzywojennego. Stworzenie bazy wszystkich oznaczeń i numerów występujących na obiektach umożliwiło uporządkowanie informacji o systemach oznaczeń i numeracji, co może pomóc w przyszłości w przypisywaniu poszczególnych obiektów do konkretnych typów oznaczeń.
Jednym z ważnych elementów badań była współpraca z Muzeum Narodowym w Warszawie oraz przeprowadzone w tej instytucji kwerendy. W Dziale Inwentarzy przechowywane są m.in. karty inwentarzowe Łazienkowskiej Galerii Obrazów z lat 1922-1939. Dokumentują one przede wszystkim kolekcję króla Stanisława Augusta, uzupełnioną o kilka płócien przekazanych z Rosji w 1922 r. jako ekwiwalenty za zatrzymane obiekty.
Karty te były już wykorzystywane przez Muzeum Łazienki Królewskie do uzupełniania ikonografii obrazów. Podczas II etapu projektu zostały sfotografowane, a wszystkie znajdujące się na nich oznaczenia i numery spisano. Mogły one pojawiać się na listach obiektów zaginionych lub rewindykowanych.
Temat rewindykacji badano również w Dziale Archiwum MNW. Zachowały się tam listy i spisy obiektów przywożonych do Warszawy w latach 1945-1946, głównie z Krakowa (Wawelu), ze Śląska i z Austrii. W spisach obiektów przywiezionych z poszczególnych miejsc odnotowano różne występujące na nich oznaczenia.
Na liście rzeczy przywiezionych 24 marca 1945 r. z pałacu w Krzeszowicach znajdowały się dwie łazienkowskie wazy Thomira o nr rew. 0714 (obecnie brak ich w Łazienkach). W dokumencie z 4 czerwca 1946 r. z Wawelu opisano stolik mahoniowy do kart z adnotacją: "sygn. Ł.K., tymcz. nr wawelski 3334" (mebel nierozpoznany). W kolejnym dokumencie z Wawelu, z 12 czerwca 1946 r., wymieniono konsolkę mahoniową z oznaczeniem "I-i-39 Ł.K." (obecnie brak jej w Łazienkach).
Na wspomnianych listach pojawiały się również oznaczenia: "I Ł", "Ł", "M Ł", "Ł B" (być może odpowiadające pochodzeniu obiektów z Łazienek lub Belwederu). W transporcie z Salzburga, który dotarł 24 kwietnia 1946 r., przywieziono m.in. 46 mebli z Łazienek i 13 z Zamku Królewskiego. W dokumentacji odnotowano, że "wszystkie meble z kompletów łazienkowskich przekazano do Krajowej Rady Narodowej".
Na Wawelu udało się zidentyfikować komplet siedzisk, które trafiły do Łazienek Królewskich w okresie międzywojennym z pałacu w Racocie. Ich wywóz do Krakowa w 1940 r. został odnotowany przez Muzeum Narodowe w Warszawie. Archiwum wawelskie zawierało zasadniczo podobną dokumentację rewindykacyjną jak archiwum warszawskiego Muzeum Narodowego. Wawel odnotowywał wywóz obiektów do Warszawy, a Muzeum Narodowe - ich przybycie.
Podsumowanie
Projekt pozwolił zgromadzić i opracować obszerny materiał archiwalny dotyczący strat wojennych Łazienek Królewskich. Jego rezultatami są katalog opublikowany w formie e-booka oraz uzupełniona baza strat wojennych MKiDN, zawierająca informacje o nowo zidentyfikowanych obiektach. Zgromadzona dokumentacja stanowi istotną podstawę do dalszych badań nad historią królewskich zbiorów, ich wojennymi losami i powojennym rozproszeniem.
Dofinansowano ze środków Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego pochodzących z Funduszu Promocji Kultury - państwowego funduszu celowego, w ramach programu "Badanie polskich strat wojennych".