"Mężczyzna pojący gniadego konia. Nowy obraz w muzealnych zbiorach

Krąg Francesca Giuseppe Casanovy, Mężczyzna pojący gniadego konia, Muzeum Łazienki Królewskie

Zbiory Muzeum Łazienki Królewskie wzbogaciły się o kolejny obraz z kolekcji króla Stanisława Augusta. Niewielkie dzieło "Mężczyzna pojący gniadego konia", powstałe w kręgu Francesca Giuseppe Casanovy, po ponad stu latach ponownie trafiło do Polski. W ramach akcji "Darmowy listopad" można je oglądać w Galerii Obrazów w Pałacu na Wyspie.

W inwentarzu kolekcji Stanisława Augusta obraz "Mężczyzna pojący gniadego konia" figurował pod numerem 1664. Tworzył parę z drugim, dziś zaginionym dziełem o podobnej tematyce. Takie pary obrazów, odpowiadających sobie tematem i formatem, nazywano pendants. Były one bardzo popularne w XVIII-wiecznych kolekcjach.

Za czasów Stanisława Augusta oba obrazy wisiały w Zamku Królewskim w Warszawie, w apartamencie siostry monarchy, Ludwiki z Poniatowskich Zamoyskiej (1728-1804). Większość dzieł z królewskiej kolekcji została sprzedana przez spadkobierców władcy, jednak te dwa obrazy, określane jako wykonane "w manierze Casanovy", król postanowił podarować rodzinie. 5 stycznia 1795 r. przekazał je swojej siostrzenicy, Urszuli z Zamoyskich Mniszchowej (1750-1806), córce Ludwiki.

Losy obrazów przez ponad sto lat były związane z rodem Mniszchów. Krótko po połowie XIX w. Andrzej Mniszech (1823-1905) przeniósł rodzinne zbiory do Paryża, gdzie zamieszkał przy rue Daru. Był nie tylko wytrawnym kolekcjonerem, lecz także artystą amatorem tworzącym portrety inspirowane XVII-wiecznym malarstwem holenderskim.

Oba obrazy pozostawały w rękach Mniszchów do 1902 r., kiedy zostały sprzedane na aukcji w paryskiej Galerie Georges Petit. Później ślad po nich zaginął. Dopiero w 2025 r. jedno z dzieł - "Mężczyzna pojący gniadego konia" - trafiło do prywatnej kolekcji w Polsce. O jego bogatej historii świadczą dawne napisy oraz nalepka z herbem Mniszchów, zachowane na odwrociu obrazu.

Krąg Francesca Giuseppe Casanovy, Mężczyzna pojący gniadego konia, odwrocie obrazu

"W manierze" Casanovy

Choć tematyka i konwencja malarska obrazu nawiązują do twórczości Francesca Giuseppe Casanovy, nie można przypisać mu autorstwa "Mężczyzny pojącego gniadego konia". Już w inwentarzu kolekcji Stanisława Augusta dzieło określano jako wykonane "w manierze" tego artysty.

Własnoręczne prace Casanovy były licznie reprezentowane w zbiorach królewskich. Inwentarze wymieniają aż 19 jego obrazów, przedstawiających przede wszystkim jeźdźców i zwierzęta na pastwiskach. Popularność malarza na dworze Stanisława Augusta wiązała się bez wątpienia z działalnością Marcella Bacciarellego, który znał Casanovę osobiście i promował jego twórczość w Warszawie. Od 1767 r. do Casanovy regularnie napływały zamówienia z Polski. Trzy obrazy zamówione w tym okresie można do dziś oglądać w Gabinecie przy Sali Salomona.

Francesco Giuseppe Casanova, Pejzaż z bykiem, owcą i pasterzem, Muzeum Łazienki Królewskie

Dobra znajomość twórczości Casanovy w Warszawie oraz bezpośrednie zamówienia składane artyście wyjaśniają, dlaczego "Mężczyzna pojący gniadego konia" został opisany jedynie jako obraz wykonany "w manierze" malarza.

Co ciekawe, do II wojny światowej w Pałacu na Wyspie znajdowały się dwa inne dzieła Casanovy, które mogły stanowić interesujący punkt odniesienia dla nowo zakupionego obrazu. Były to niewielkie przedstawienia kobiety i mężczyzny na koniach. Zwierzęta ukazano na tle rozległego pejzażu, w dynamicznych pozach. Jeden z koni miał białe umaszczenie, drugi zaś był gniady. Oba obrazy są zaliczane do strat wojennych Łazienek Królewskich. 

Francesco Giuseppe Casanova, Jeździec na gniadym koniu
Francesco Giuseppe Casanova, Kobieta na białym koniu

Rozproszona kolekcja królewska

Kolekcja obrazów Stanisława Augusta liczyła niemal 2500 dzieł. Do dziś w polskich zbiorach zachowała się jedynie niewielka część tego imponującego zasobu. Najwięcej obrazów należących niegdyś do monarchy można podziwiać w Pałacu na Wyspie, który od początku był pomyślany jako miejsce prezentacji najważniejszej części królewskich zbiorów.

Muzeum Łazienki Królewskie regularnie wzbogaca swoją kolekcję o dzieła związane z mecenatem Stanisława Augusta. "Mężczyzna pojący gniadego konia" jest kolejnym przykładem takiego nabytku. Wcześniej, w latach 2022-2023, do zbiorów muzeum trafiły "Portret Andrzeja Poniatowskiego" Marcella Bacciarellego oraz kompozycja "Rybacy i łódź nad zatoką" Jacoba Philippa Hackerta.

Zakup obrazu "Mężczyzna pojący gniadego konia" został dofinansowany przez Fundację Lotto im. H. Konopackiej.

Dzieło będzie można oglądać w Galerii Obrazów w Pałacu na Wyspie w ramach akcji "Darmowy listopad" od 3 do 30 listopada 2026 r.