Jak bezpiecznie wypoczywać na świeżym powietrzu?
Wraz z nadejściem wiosny przyroda Łazienek Królewskich budzi się do życia. Rozległe zabytkowe ogrody dają możliwość bliskiego obcowania z naturą w centrum stolicy. Warto jednak robić to świadomie, gdyż miejska fauna może nieść ze sobą pewne zagrożenia.
Wiosną w łazienkowskich ogrodach na drzewach i trawnikach widać uwijające się wiewiórki, a przy odrobinie szczęścia można zobaczyć nawet większe zwierzęta, takie jak lisy. Dzikie zwierzęta w mieście to już niezaskakujący widok, a codzienność i możliwość bliskiego obcowania z naturą. Warto jednak robić to świadomie i wiedzieć, jakie zagrożenia niesie ze sobą miejska fauna.
Lis rudy (Vulpes vulpes) to jeden z najsprytniejszych i najlepiej przystosowanych drapieżników na świecie. Spotykamy go nie tylko w lasach, na polach i łąkach, lecz także w przydomowych ogródkach, parkach miejskich i na działkach. Warto pamiętać, że to piękne i inteligentne zwierzę może być rezerwuarem różnych pasożytów. Najniebezpieczniejszym z nich jest tasiemiec bąblowcowy wielojamowy, czyli Echinococcus multilocularis, dla którego człowiek jest żywicielem przypadkowym. Tasiemcem zarażamy się przede wszystkim, jedząc warzywa i owoce (np. jagody) zanieczyszczone odchodami lisa zawierającymi jaja tasiemca, a także przez kontakt z zanieczyszczoną ziemią (brudne ręce). Jaja są mikroskopijne, niewidoczne "gołym okiem" i bardzo odporne na warunki środowiskowe (w tym bardzo niskie temperatury). Po połknięciu z jaja wylęga się larwa, która najczęściej jest zlokalizowana w wątrobie. W efekcie może dojść do rozwoju bąblowicy wielojamowej - choroby rozwijającej się latami, często długo niedającej objawów, która może doprowadzić do śmierci. Na szczęście, ostatnie badania dowodzą, że większość ludzi jest odporna na zarażenie bąblowcem - układ odpornościowy potrafi ograniczyć rozwój larwy, odizolować i ostatecznie zabić tasiemca. Jednak u osób z niedoborami odporności rozwój larwy może nastąpić bardzo szybko. Ryzyka zarażenia tasiemcem wielojamowym nie należy zatem bagatelizować. Warto stosować kilka prostych i skutecznych metod: myć ręce po kontakcie z ziemią (prace w ogródku, na działce, wypoczynek (piknik) w parku itp.) oraz dokładne myć owoce i warzywa przed posiłkiem. Tak niewiele wystarczy, aby skutecznie zminimalizować kontakt z jajami tasiemca i móc się cieszyć wypoczynkiem na świeżym powietrzu, nawet w miejscach odwiedzanych przez lisy.
Innym gatunkiem zwierzęcia, które coraz pewniej czuje się środowisku miejskim, jest borsuk (Meles meles). Ten dość pokaźnych rozmiarów ssak z rodziny łasicowatych jest znany z budowania bardzo rozległych i skomplikowanych nor, z wieloma wejściami i komorami, które czasem stają się też domem dla lisów. Borsuki to bardzo "czyste zwierzęta" - zakładają latryny w pobliżu swoich nor. Jednak nawet u tego ssaka w ostatnich latach stwierdzono nowy gatunek tasiemca - Mesocestoides melesi, którego żywicielem pośrednim są drobne gryzonie (Bajer i in., 2020).
Obecnie w Polsce, również na terenach zurbanizowanych, obserwuje się coraz częstsze występowanie szopa pracza (Procyon lotor), który w naszym kraju jest uznany za gatunek inwazyjny (Dziech i in., 2023). To bardzo sprytne i przyjaźnie wyglądające zwierzę łatwo może skraść serce miłośników przyrody. Miejmy jednak świadomość, że ten obcy dla naszej rodzimej fauny gatunek także przenosi niebezpieczne pasożyty. Jednym z nich jest glista Baylisascaris procyonis - nicień jelitowy, który jest niebezpieczny dla zdrowia człowieka. Jej jaja są wydalane wraz kałem żywiciela i pozostają, jak w przypadku wielu pasożytów, bardzo odporne na warunki środowiskowe (w glebie mogą przetrwać nawet kilka miesięcy, zachowując inwazyjność).
Wszystkie zwierzęta dziko żyjące, zamieszkujące miasta mogą pełnić rolę żywiciela dla wielu różnorodnych patogenów. Nawet u uroczych wiewiórek pospolitych (Sciurus vulgaris) stwierdza się wysoką infestację przez kleszcze pospolite Ixodes ricinus. To właśnie u kleszczy zebranych z wiewiórek zamieszkujących Łazienki Królewskie stwierdzono obecność DNA bakterii Borrelia afzelii, Borrelia burgdorferii s.s. (bakterie odpowiedzialne za wywoływanie boreliozy u człowieka), protista Babesia microti (babeszjoza człowieka) i bakterii Rickettsia helvetica (gorączki plamiste) (Dwużnik-Szarek i in., 2024).
Wiosna to czas, kiedy kleszczy jest najwięcej, a miejscami, gdzie notuje się bardzo duże ich zagęszczenia, są m.in. parki miejskie (Wężyk i in., 2025). Pajęczaki te czekają na żywiciela na roślinności, w trawie itp. Naszą rutyną powinno być zatem dokładne sprawdzenie naszych ubrań i ciała po spacerze lub pikniku, by zobaczyć, czy nie padliśmy ofiarą kleszcza. Warto stosować repelenty i odpowiednio dobrać strój (zakryte buty, spodnie z długimi nogawkami itp.), żeby skutecznie zminimalizować ryzyko ukłucia przez kleszcze, a tym samym uniknąć zarażenia bakteriami z rodzaju Borrelia czy zakażenia wirusem KZM.
Pamiętajmy, że wystarczy naprawdę niewiele, by bezpiecznie wypoczywać na łonie natury. Przestrzeganie kilku prostych zasad może ustrzec nas przed zarażeniem się pasożytami przenoszonymi przez dzikie zwierzęta oraz kleszczami. Nie próbujmy też dotykać dzikich gatunków, głaskać ich, karmić "z ręki", prowokować. Zachowując bezpieczny dystans i stosując prostą profilaktykę, chronimy swoje zdrowie i możemy cieszyć się piękną przyrodą.
dr Dorota Dwużnik-Szarek, prof. dr hab. Anna Bajer
Zakład Eko-Epidemiologii Chorób Pasożytniczych
Instytut Biologii Rozwoju i Nauk Biomedycznych
Wydział Biologii UW
Źródła:
Bajer A., Alsarraf M., Dwużnik D., Mierzejewska E. J., Kołodziej-Sobocińska M., Behnke-Borowczyk J., Banasiak Ł., Grzybek M., Tołkacz K., Kartawik N., Stańczak Ł., Opalińska P., Krokowska-Paluszak M., Górecki G., Alsarraf M., Behnke J. M., "Rodents as intermediate hosts of cestode parasites of mammalian carnivores and birds of prey in Poland, with the first data on the life-cycle of Mesocestoides melesi". Parasit Vectors. 2020 Feb 22;13(1):95. doi: 10.1186/s13071-020-3961-2.
Dwużnik-Szarek D., Beliniak A., Malaszewicz W., Krauze-Gryz D., Gryz J., Jasińska K. D., Wężyk D., Bajer A., "Pathogens detected in ticks (Ixodes ricinus) feeding on red squirrels (Sciurus vulgaris) from city parks in Warsaw". Exp Appl Acarol. 2024 Oct;93(3):677-699. doi: 10.1007/s10493-024-00955-y).
Dziech A., Wierzbicki H., Moska M., Zatoń-Dobrowolska M., "Invasive and Alien Mammal Species in Poland - A Review". Diversity. 2023, 15, 138. https://doi.org/10.3390/d15020138.
Wężyk D., Dwużnik-Szarek D., Kowalec M., Biela S., Biernacki K., Macion A., Mencwel Z., Safarzynska N., Sajnok L., Słomka W., Bajer A., "Are you ready for the tick season? Spring dynamic of tick diversity and density in urban and suburban areas". Parasit Vectors. 2025 Apr 19;18(1):144. doi: 10.1186/s13071-025-06793-0.
